1922 Tarihli Kürt otonomisi Kanununun Metni

SAYI /308 İSTANBUL, 29 MART 1922 Sir Rumbold’dan Lord Curzoun’a (3 Nisan’da ulaştı) Lord’um

1- Kürtler hakkında, geçen 12 Ocak’taki 53/ sayılı yazı ve önceki mektuplarıma işarettir. Güvenilir bir kaynağın raporundan, araştırma ve otonom bir Kürt yönetiminin kurulması için “Türk Kemalistlerin” Büyük Millet Meclisinin bir heyetinin oluştuğu konusunda sizi haberdar etmekten bahtiyarım. Bu yakınlarda, bir raporla bereber bir kanun projesi hazırlığını Meclis’e sundular. Kanun Meclis’te görüşül- meye ve araştırmaya açılır açılmaz birden, Salih Efendi (Erzurum Temsilcisi), Yusuf İzzettin Paşa (Bolu Temsilcisi), Rakip Bey (Amasya Temsilcisi), Hakkı Hamid Bey(Sinop Temsilcisi) ve Selahaddin Bey’den (Mersin Temsilcisi) oluşan düşman ve kızgın bir taraf meydana geldi.
2- Yusuf İzzettin Paşa, Rakip Bey, Hakkı Hamid Bey, Koçgiri Kürtlerinin hareketini araştırma için gönderilen heyetin temsilcileriydiler.
3- Düşman tarafın görüşü, çoğunluğun oyuyla alındı. Toplantının 10 Şubat’a ertelenmesine ve üzerinde gizlice görüşme yapılmasına karar verildi. Hazırlanan bu plana göre iş yürüdü. Ulusal Savunma Partisi’nin çok sayıda üyesi buna karşı durdu. Kanun taslağına karşı olan üye sayısı 74 idi. Bazı üyeler de ne tarafa oy vereceklerinden emin değildiler. Ulusal Savunma Parti’si lideri, bütün üyelere acil olağanüstü bir nota göndererek hepsinin oylamada hazır bulunmalarını ister.
4- Salih Efendi oturumu açtı ve konuşmasında sert bir şekilde, önerilen kanunda istendiği gibi Kürt meselesinin bu basitlikte çözülemeyeceğini ifade etti. Bu da, bazı kârlı tarafların gerçekleri perde arkasında saklamaları konusunda üyelerin çoğu için şaşırtıcı değil. Eğer istekler Kürtler tarafından tahrik edilmişse o zaman iyi olan Mustafa Paşa’nın onlarla (Atatürk- S.G) sessiz bir şekilde muamelede bulunmasıdır. Koçgiri isyanı sebebiyle hapsedilenlerin hepsinin serbest bırakılması gerekiyor. Ülkenin çıkarları hatırına, İnceleme Komisyonu’nun yaptığı önerilere kanunda tam bir önem verilmesi gerekiyor. Öyle görünüyor ki Cevdet Paşa, Koçgiri Kürtlerine karşı her türlü düşmanlığı yaptı. Bizim, Yunanlılara karşı savaşta olduğumuz bir zamanda bu meselenin bu şekilde çözülmesi mümkün değil. Hareket, İngiltere Devlet’nin yönetimi ve tutumunun zorbalığına tepki olarak Hilafet karşısında meydana geldi. Şiddetin kullanılması, meseleyi sadece daha da karışık hale getirir. Kürdistan’da isyan olduğunun bilinmemesi bilgisizliktir. Artı yeter bu kadar köyün yakılması! Hareket, Emir Faysal ve İngiliz’ler tarafından destekleniyor. Ülkenin çıkarları için bu mesele, şiddetin kullanılmasından uzak bir şekilde çözüme kavuşturulmalı.
5- Salih Efendi’nin konuşmaları anında Ulusal Savunma Partisi üye- leri, konuşmalarını ifade ediyorlardı ancak, diğer üyeler tarafından destekleniyorlardı. Bunlardan bazı- ları şunlardı: Lafit Bey (Malatya), Haydar Bey (Van), Abdulgaffur Bey (Kars), Emin Paşa (Sivas) ve Rasim Bey. Bunların konuşmaları bezginlik yaratmaktan öteye gitmedi ve bu, Erzurum temsilcisi Durek Bey’in hoşnutsuzluğuna neden oldu ve şunu der: “Meclis, tam olarak çocuk okuluna benziyor.”
6- Gürültünün sona erdirilmesi için bazı üyeler, Salih Efendi’nin görüşleri üzerindeki görüş ve inançları değiştirme ve Cevdet Paşa’dan daha fazla rapor ulaşana dek toplantının ertelenmesi önerisinde bulundular.
7- Öneri alındı ve oturum sona erdi.
8- Aşağıda gelen, 1922 tarihli Kürt otonomisi kanunu taslağının özetidir.
(1) Türkiye Büyük Millet Meclisi, medeni isteklere göre Türk ulusunun ilerlemesinden emin olmak maksadıyla, Kürt ulusu için kendi çıkarları, adap ve duygularıyla uyuşacak otonom bir yönetim kurmayı kendi görevi bilir.
(2) İkamet edenlerin çoğunluğunun Kürt olduğu bölgelerde, bu ulustan olan uygun şahsiyetler tarafından genel bir otoritenin seçilmesi mümkündür. Genel Vali’nin yardımcısıyla beraber, Büyük Millet Meclisi tarafından Türk ya da Kürt olması mümkün olan bir müfettişe karar verilmesi.
(3) Büyük Millet Meclisi’nin, idari işlerde becerikli, toplumda ismi duyulan ve genel olarak Kürt ulusu tarafından saygı gösterilen biri olması şartıyla Genel Vali’yi seçme yetkisi var.
(4) Genel Vali, 3 yıl için seçilir. Bu üç yılın sonunda, ya ölüm ya görevden alınmasıyla Kürt Ulusal Meclisi tarafından yeni bir Genel Vali belirlenir. Eğer Kürtlerin çoğunluğu önceki Genel Vali’nin kalmasını isterse aynı kişi görevinde kalabilir.
(5) Ve yine Büyük Millet Meclisi, Genel Vali yardımcısı (Türk ya Kürt olabilir) belirler. Bununla beraber bu, doğrudan Kürt Ulusal Meclisi tarafından da seçilebilir. Genel Vali, Genel Vali Yardımcısı ve de müfettişin onayı için Ankara hükmetine verilmesi gerekiyor.
(6) Ulusal Kürt Meclisi, Doğu Vilayetleri’nde genel seçimle oluşturulur. Meclis, üç yıllık bir süre için görevde olacak. Her yıl 1 Mart’ta açılacak ve toplantıları 4 ay boyunca devam edecek. Eğer Meclis, bu süre içinde işlerini tamamlayamazsa, bu süre üyelerin çoğunluğu ve Genel Vali’nin isteği üzerine uzatılır.
(7) Büyük Millet Meclisi’nin, sivil ve idari kurumların görevlileri tarafından haksızlık yapılmaması için doğu bölgelerinin idari gelir ve harcama bütçesine bakma hakkı vardır. Meclis, ülkede gelişme ve ilerleme konusunda tam bir karar verme hakkına sahiptir. Bütün bu kararlar, Büyük Millet Meclisi’nin haberdar olması için Ankara hükümetine verilmeli.
(8) Genel Vali ile Kürt Ulusal Meclisi arasındaki anlaşmazlık ve farklılıkta, Büyük Millet Meclisi son kararını verir ve her iki taraf bunu uygulamalı.
(9) Sınırlara, ortak bir komisyon tarafından karar verilecek. Kürdistan Bölge Yönetimi Van, Bitlis, Diyarbakır vilayeteri, Dersim Sancağı ve kaç tane daha kaza ve nahiyeden oluşacak.
(10) Kürdistan İdaresi için, bölgelerin adap ve örf özelikleriyle uygunluk gösterecek bir adalet sistemi kurulacak. Bu sistem şimdiden resmi uzmanlardan oluşacak. Bunun yarısı Türk yarısı Kürt olacak. Türklerden birinin emekliliği durumunda bir Kürt bunun yerini alabilir.
(11) Bu kanunun uygulandığı günden, savaş yardımı adına ya da ne şekilde olursa olsun hiçbir vergi yüklenmeyecek. Bölge halkının üzerin- deki bütün resmi vergiler, bugünden itibaren yasaklanacak ve vergi, yılda bir defa toplanacak. Büyük Millet Meclisi ve Ulusal Kürt Meclisi’nden ortak bir komisyon tarafından belirlenen gelirin bir bölümü Ankara hükümetine verilecek.
(12) Doğu vilayetlerinde, kanun ve anayasanın uygulanması için bir jandarma tugayı oluşturulacak. Kürt Ulusal Meclisi, bu kurumun idaresi kanununu koyacak. Ancak jandarma idare başkanlığı yüksek rütbeli Türk subayların elinde olması gerekiyor ta ki hizmetlerine ihtiyaç olacak vakte kadar.
(13) Türk ordusundaki Kürt ve Türk subay ve askerler, barış gerçekleşene kadar yerlerinde kalacaklar. Bundan sonra isteyen herkes kendi bölgesine ve yerine dönebilir.
(14) Barış gerçekleştikten sonra, savaş zamanında ve savaştan sonra el koyulan çiftlik hayvanları ve malzemeler, değerine göre, vergisi alınacak ve vergi, 12 aylık süre içinde verilmeli.
(15) Türk dili, Kürt Ulusal Meclisi, Genel Valilik ve hükümetin idare- sinde kullanılacak tek dil olacak. Her halükarda, Kürt dili okullarda kullanılması mümkün. Genel Vali, gelecekte Kürt idaresinin resmi dili olarak tanınması konusunda bunun bir temel olmasını talep etmemeleri şartıyla Kürt dilinin kullanılmasını teşvik edebilir.
(16) Kürt Ulusal Meclisi’nin üyeleri bilim yerleri, hukuk ve tıp fakülteleri kurabilirler.
(17) Kürt Ulusal Meclisi, Genel Vali’nin onayı olmadan hiçbir vergi şeklini uygulayamaz.
(18) Ankara’daki Büyük Millet Meclisi’ne danışılmadan ve oranın onayı olmadan önce hiçbir kanun çıkarılamaz ve hiçbir karar verilemez.
Bu özetle, Kürt temsilcilerin kanun projesini niye olağan dışı bir şekilde geriye attıklarını ve bu projenin karşısında durduklarını anlıyoruz.
Saygılarımla…
Horace Rumbold
Yüksek Temsilci”

Londra- Mart 2005

BİR DERGİSİ