1922 TARİHLİ KÜRT OTONOMİSİ KANUNUNUN METNİ, Lozan Konferansı’na Doğru

Kürt Otonomisi Kanunu’nun Metni-Mustafa Kemal Atatürk’ün Kürt Meselesi, Yazı Dizisi-SON

1919-1923 Yılları Arasında Mustafa Kemal Atatürk’ün Kürt Meselesi Karşısındaki Tutumu ve 1922 Tarihli Kürt Otonomisi Kanunu’nun Metni.

Lozan Konferansı’na Doğru

Paris’te 1919′un Ocak ayından ta 1920′nin Ağustos ayına kadar devam eden barış görüşmelerinin sonucunda Sevr Anlaşması meydana gelir. Bu anlaşma, 433 maddeden oluşuyor. 62. 63. ve 64. Maddeleri içine alan üçüncü bölüm Kürdistan adı altındadır. Osmanlı Devleti adına bunu imzalayanlar General Hadi Paşa ve Rıza Tevfik Bey idiler, ki her ikisi de Bern’de Osmanlıların temsilcisi olan Reşad Bey’le beraber senatördüler. Müttefik ülkelere nazaran diplomatik temsilcilikleri en alt düzeydeydi. Bu konu için önemli olan şu ki Osmanlı Devleti Parlamentosu, Kemalist hareketin baskısı altında, bu anlaşmayı asla kabul etmez ve bu konudaki onayını vermeye rıza göstermez. Sevr’in imzalanmasıyla Türkler, yorulmaksızın bu anlaşmanın etkisizleştirilmesi için çalıştılar. Bu plandan da akıllı bir şekilde başarıya ulaştılar.
Kemalist’lerin savaştığı bir diğer cephe de diplomasi cephesi idi. Bu günlerde Kemalist’ler için en önemli adım, 12 Mart 1921′de Sovyetler Birliği ile bir anlaşma imzalamalarıydı. Bu anlaşma, Kürt özgürlüğünün geleceğini iki yönden tehlikeye attı. Bir defa bununla, Kürtlerin bütün ulusal ve insani haklarını inkar eden Türk Ulusal Pakt’ını resmi olarak tanıttı. İki, Sevr Anlaşması’nı geriye atar ve Türkiye’nin de buna bağlı olması konusuna hiç bir önem verilmez. Anlaşmanın ilk maddesinde, iki taraf da yeni Türk hükümetinin uluslarası hiçbir anlaşmayı tanımayacağı konusunda anlaşacaklar. Yani yeni Türkiye Milli Hükü- meti buna bağlı değil ve bunun uygulanması da mümkün değil. Sovyet’lerle Türkiye arasındaki anlaşma, Kemalistler için büyük bir güç, daha büyük bir umut meydana getirdi ve Sevr Anlaşması’nın bozulması için oldukça tehlikeliydi. Bu aynı zamanda, Türk ulusal sorununun evrensel-leştirilmesi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması için ilk sağlam temeldi.
11 Ocak 1921′de yapılan savaşta, Yunanlılar yenilir. Kemalistler bunda büyük bir askeri başarı kaydederler. Yunanlılar İzmir ve çevresinden tamamen çekildiler. Diplomatik düzeyde de Kemalistler, Sovyetler Birliği, İtalya, Fransa ve Amerika Birleşik Devlet’leri ile çok güçlü ilişkiler kurarlar. Bunların tümünde de yollarını Kürtlere bağlıyorlardı. Aynı zamanda, Sultan hükümetini de kenarda bırakabildiler. Kürtler, bu olaylardan haberdar olmuyor ve Kemalistler dikkatli ve güvenli bir şekilde hedeflerini elde edene kadar gözünün önünde sadece yüzeysel olan şeyler oluyordu. Sonuç olarak onlar, Lozan’da Türklerin tek temsilcisi oldular ve Sevr Anlaşması’nı uygulanamaz bir sayfa yapmaya ve dünya güçlerinin yaklaşık 18 aylık diplomatik çabalarını düşünme aşamasına koymayı başardılar. Onlar, içte de, 1921′in başından itibaren Türk gençlerinin, gelecekte yabancıların çağrısıyla Türkiye’ye karşı çalışan azınlıklara karşı durması için şimdiden hazırlanması gerektiğini tekrarlıyorlardı. Kemalistler, burdan, Kürtlerin asimile edilmesi için planlarını tam olarak aşikar hale getirdiler. Öyle aşikar hale getirdiler. Öyle görünüyor ki Kürtler, tüm bölgelerinde bütün taraflarıyla, hepsinden önce de Şeyh Mahmut, o kadar minnetsizdiler ki Kemalistlerin faaliyetleri ve niyetlerinden haberdar değillerdi. Şeyh Mahmud’un etrafı Türk yanlılarıyla örülmüştü. Kendisi de dostunu düşmanını tanımayanlardan biriydi ve Kürtlerden samimi ve uygun olanları kendisinden uzaklaştırmıştı. Bir vakit, Özdemir olarak adı yayılan Ali Şefik’in az bir gücü Revanduz’a gider. Şeyh Mahmut, güya Musul Vilayeti’nin Türkiye’ye bağlanacağı şeklinde ona inanır. Bundan dolayı elinden geldi- ğince ona yardım eder. Şeyh Mahmud’un en tehlikeli ve büyük hatalarından biri, Kemalist’lere tam bağlılık için Musul Vilayeti adına Millet Meclisine üye olmaları amacıyla Ankara’ya kaç tane temsilci göndermesiydi. 49 Kemalistler, bunu iyi bir fırsat olarak gördüler ve bunu, Lozan’da daha fazla başarı elde etmek için bir araç yaptılar. Öyle görünüyor ki İngiltere’nin Bağdat ve İngiltere hükümetindeki yüksek temsilcisi Şeyh Mahmud’un bütün bu ilişkilerinden haberdardı. Şeyh’in Kemalist’lerle ilişkileri ışığında, İngiltere hükümetinin Şeyh’e hiç güveni yoktu. Bundan olacak ki Yük- sek Temsilci Şeyh için bir sınır belirler ve 2 Mart 1923′te Süleymaniye’yi uçaklarla bombalar. Atatürk, bununla, Şeyh Mahmud’un ikinci hükümdar lığının çökmesi ve Güney Kürdistan’ın şu ana kadar da gerekli olduğu şekilde kendisini toparlamaması için büyük bir bahane meydana getirdi.
Mustafa Kemal’in çabası, müttefik güçlerin bölünmesi için tuttu. Başlan- gıçta, ikinci en önemli güç olan Fransa’yı Ankara’nın dostu yapar. Millet Meclisi’nin 1 Mart 1922′deki toplantısında Atatürk, Sevr Anlaşması’nı imzalayan en büyük güç olan Fransa Devleti’nin, ulusalcı Türklerle tama- mıyla farklı bir mutabakata vardığını ve Sevr Anlaşması’nın hiçbir öneminin olmadığını ve anlaşmanın üzerinde yazıldığı kağıdın hiçbir değerinin olmadığını bütün dünyaya kanıtladığını açıkça bildirir. Kısaca, Sevr ile Lozan arasında Atatürk, müttefik ülkeleri tek tek kendi dostu yapabildi. Sadece İngiltere kalmıştı. Onun da kapasitesi günden güne azalıyordu ve tek başına Sevr üzerinde hakim olamıyordu.
Milliyetçi Türk Hareketi’nin Lozan Konferansı’na İsmet İnönü başkanlığında katılacak heyet, 2 Kasım 1922′de seçildi. Sıkı bir görüşmenin ve isteklerin ardından, onlardan başlıca iki madde üzerinde ayak diretmeleri istendi. Bu iki madde de şunlardan ibaretti:

1- Türk çıkarlarının hesabı üzerinden ulusal bir Ermeni Devleti’nin kurulması için hiçbir önerinin kabul edilmemesi.
2- Süleymaniye, Kerkük ve Musul. Aynı zamanda, Türkiye’nin isteklerine destek vermesi karşılığında İngiltere’ye petrole has ekonomik çıkarların korunması sözünün verilmeye çalışılması.
Bu yukarıdaki maddeler, Kemalist’lerin bütün Osmanlı Kürdistanı’nın işgali için vurdukları en ağır darbeydi. Ancak, Musul Vilayetini ellerine alamadılar. Elbette eğer Türkler, bütün Osmanlı Kürdistanı’nı korusaydılar, böylelikle bu, uzak yada yakın Kürt stratejisinin çıkarı yönünde sonlanacaktı.
Lozan görüşmesinde Kürt meselesi, azınlıklar meselesi ile beraber gündeme geldi. Bundan bahsedildiğinde Türk heyeti, Türkiye’deki bütün müslüman azınlıkların Türk olarak hesaba katılması üzerinde ayak diretti. Onlar, azınlık statüsünün sadece müslüman olmayan dinleri içine aldığı konusunda ısrarlıydılar. Müttefikler açısından bu tutum, acayip ve garipti. Çünkü onlar azınlığın ırk, dil ve dini içine aldığını bundan dolayı da Kürt, Arap ve Çerkez’lerin azınlık olarak sayılması gerektiğini düşünüyorlardı. Türklere bunu hiçbir şekilde kabul ettiremediler. Yani, şunu kanıtlayabildiler: Türkiye’de yaşayan herkes, ırk açısından Türk’tür. Sonunda Müttefikler, bunun üzerinde fazla durmanın önemli olmadığını düşün- düler. Bu şekilde, mesele, Türklerin üstünlüğüyle sonuçlandı.
Lozan Anlaşması, Ulusal Türk Devletini tanıdı. Öyle bir devlet ki, içinde tek millet ve tek dilin dışında başka hiçbir şeyin varlığı yok. Bu ölçüyle, Türkiye’nin yapacağı her hüküm, Kemalist’lerin Lozan’da planını kurdukları siyaset ve düşünce çerçevesinin bir parçasıdır. Elbetteki bu düşünce ve program tasfiye olmadıkça, Türkiye’de Kürt meselesinin çözümü zordur. Bu mesele, islami, laik yada başka bir partinin orda iktidarda olması meselesi değil, önemli olan, Atatürk’ün yolunu uygulamasıdır.
Lozan’da Kürt için büyük sorun, orda temsilcisinin olmamasıydı. Ora- da, insan haklarına inanan ve onları savunan kimse de yoktu. Müttefikler, aynı zamanda, Atatürk’ün çabası ile kendi aralarında uyuşmuyorlardı. Bu üç sebep, Türkiye’nin işini kolaylaştırmıştı. İsmet İnönü’nün yavaşlığı, kendine güveni ve sabrı Türklerin görüşmelerde öne çıkmasının bir başka sebebiydi. Ulusal Türk Devleti’nin kurulmasının dışında başka hiçbir şeye razı olmuyorlardı. 16 Ocak 1923′de gazetecilerle yaptığı toplantı Müttefik’lerin, gelecekteki Türkiye Cumhuriyeti’nde Kürd’ün otonomi elde edebileceğini bilmeleri açısından cesaret vericiydi. Türkiye’nin belirlenen sınırlarının korunması için heyetleri, Musul meselesinin Milletler Cemiyeti ve ilgili yerlere götürülmesine ve de kendilerinin bunun üzerinde görüşmeler yapmalarına razıydı. Uzun süren bir görüşmenin sonucunda, Millet’ler Cemiyeti’ne bağlı Musul Özel Komisyon’u, Musul’un Irak’a verilmesi ve Kürtlerin istek ve arzularının göz önünde bulundurulması şartı ile 25 yıl için İngiltere’nin gözetimi altına bırakılması önerisinde bulundu. İngiltere, 1925′in Eylül ayında, bu şartlara razı oldu. Daha sonra, 1925′in Aralık ayında Musul, Irak’a bağlandı. Güney Kürdistan, O zaman, Arap milletine ait bir devletin parçası yapıldı.

Sonuç
19 Mayıs 1919′dan 23 Temmuz 1923′te Lozan Anlaşması’nın imzalanmasına kadar olan bu aradaki süre tarihte, Türk milletinin oluşumunun en önemli, en temel ve en zor aşamasıdır. Ancak bu, yeni bir anlayışla ve insan haklarını tanımayla değil damardan bir milli hisle, büyüklenme ve şoven bir ruhlaydı.
Bu sürede Atatürk, iç siyasi çıkarlar için, vakıi bir dış siyaseti göz önünde bulunduruyordu. Hareketin dış siyasetini uluslararası değişikliğe göre yürütüyordu. Türkiye topraklarının bağımsızlığı ve egemenliği gerçekleştirmek için dünya güçlerinin ortak sorunuyla çok dikkatli bir şekilde muamele ediyordu. Öyle görünüyor ki hepsinden daha çok Kürdü dar bir çerçeveye koyuyordu.
Atatürk için Kürdün gerekliliğinin önemini başlıca iki sebepten dolayı öne çıkarmıştı. Bunlardan biri: Mustafa Kemal’i destekleyen Osmanlının başlıca askeri gücü Kürdistan’daydı. Elbette orada başka bir mücadele cephesi açmak istemiyordu. Gerçi o zaman Koçgiri hareketi başlamış ve Kürdistan Teali Cemiyeti de mücadele ediyordu ancak Atatürk’ün becerikli siyaseti ve Kürtlerin saflığından dolayı silahlı hareket sonuç alınamadan bozuldu. İki: Yeni Türk devletinin kurulması sürecinde, işgalci Müttefik’lere karşı kullanmak üzere cesur ve savaşçı Kürtlerin katılımına ve desteğine ihtiyaç duyuyordu. Atatürk, güç ve bece- rikliliğinden dolayı Arapların topraklarını Türkiye’nin bir parçası yapamayacağını erken anlamıştı. Daha önce de Kürdün siyasi oyundan başarı ile çıkamayacağı onun yanında sabit hale gelmişti. Bundan dolayı, Kürdistan topraklarının çoğundan vazgeçmeye mecbur olduğunu ve işgal edemeyece- ğini biliyordu. İktidara geldiğinde Kürtlerin önündeki bütün yolları tuttu.
Sevr Anlaşmasının bozulmasının esas sebebi Atatürk’tü. O, bundan önce siyasi hacmi olmayan tek siyasetçidir. Uluslararası siyasetle mücadele edebildi ve bu siyaseti bozabildi. Bununla Türkü otoritesinin kalmaması tehliksinden koruyabildi. Lozan’da, İsmet İnönü aracılığıyla maddelerde Kürdün yer almasını bırakmayan da yine o idi. Sonuç olarak, Kürd ulus sorunu, Kürdistan’ı işgal eden ülkelerin bir iç meselesi oldu.
Mustafa Kemal 1927′de, Türkiye Millet Meclisi’nde, Lozan Anlaşması’nın Türkiye için öneminden bir defa daha bahseder ve şunu der: Artık, Lozan Barış Anlaşma’sını başlıca ilkelerini bundan önceki önerilerle karşılaştırmamıza gerek olmadığını sanıyorum. Bu anlaşma, yani bu belge, Sevr Anlaşması’nda Türk milletini yıkmak isteyen bütün çaba, düşünce ve önceden yapılan hazırlıkları boşa çıkardı. Öyle bir diplomasi ki buna bütün Osmanlı tarihinde yol verilmedi. Mustafa Kemal, Burada, Türk tarihini kendisinin eliyle kurulan Türk Ulusal Devletinin tarihine bağladığını tam bir açıklıkla gösteriyor. Bir başka anlamda, çok uluslu olan Osmanlı İmparatorluğu’nun kaç yüz yıllık tarihinin onun yanında öyle bir önemi yoktu. Türkiye’de Türk için milli devlet’in oluşması, Irak ve Suriye’de Araplar için milli devletlerin oluşmasıyla-İran için de böyle bir durum oluştu- Kürt meselesi 20.yy’daki en karışık ulusal meselelerden biri oldu.
Kemalizm inancı üzerinde kurulan Türkiye Cumhuriyetine bakıldığında, ömrü boyunca, bir taraftan Kürt meselesi, bu devletin varlığı için büyük engel olurken, bir diğer taraftan da bu Cumhuriyet, Kürt için başlıca bir tehlike ve Kürdistan’ın bütün parçalarındaki Kürt hareketi için korku verici bir tehditti. Türkiye, Kürdün yok edilmesi ve ilerlememesi amacıyla gerek bölgede olsun ve gerek dünyada olsun fark etmez, her yerde çok yoğun bir çalışma içindedir.
Kürtler, Atatürk ve milliyetçi Türk hareketinin diğer liderlerinin gerçek olmayan sözlerinden hiçbir şey öğrenemedi. Bunun dışında da organizasyonun, ulusal bir Kürt hareketinin olmayışı, işi iyi bilen ve becerikli olan ve de birlik içinde bir liderliğin olmayışı Kürdün yükünü bir o kadar daha ağırlaştırmıştı. Kaç kişi ve kaç tane farklı cemiyet lider ve liderlik adına ortaya çıktı. Birbirleriyle ilişkileri, fikirleri ve planları olmaksızın her birinin yüzü başka bir yerdeydi. Elbetteki bu, Atatürk ve Arapların kendi arzularına ulaşmaları ve her bir tarafın Kürdistan’ın bir parçasını işgal etmesi şeklinde, Kürt düşmanlarının işini daha da kolaylaştırdı.
Kürt tarihinde birbirine benzeyen ve birden fazla tekrar eden çok sayıda tutum ve tablo vardır. Eski ve yeni olayların karşılaştırılmasıyla, Kürt hareketinin ulusal hareket bakımından, Fars, Türk ve Arap uluslarının hareketlerinin hepsinden daha geri ve daha güçsüz olduğu ortaya çıkıyor. Değil sadece bu, belki karşılaştırılamaz bile.
Türkiye Cumhuriyeti, Türkiye’de Türk olmayan Müslüman ırkı inkar ediyor. Her ne kadar laik bir ülke olsa da, ancak oradaki bütün Müslümanları Türk sayıyor ve haklarını vermiyor. Tek devlet, tek dil ve tek millet temeli üzerinde kurulmuş bir cumhuriyettir. Atatürk’ün devlet konusundaki bu görüşü, Türkiye için en tehlikeli sorunu meydana getirmiştir. Bu devletin 82 yıldır var olduğu doğrudur ancak, dış ve iç siyaset düzeyinde karışık ve belirsiz bir tanım var. Ne İslami ne Asyalı ne Avrupalı, ne demokratik ne de liberal… Var olan şey şu: Bu kadar yıllık boyunca sert askeri otorite ve şoven ruhu yürütüyor. Bölge ve dünya düzeyindeki önemli olaylar yöneticilere, değişiklikliği gerçekten düşünmeleri için öyle bir cesaret bahşetmedi. Bu anlamamazlıktan gelme, herkesten daha önce bildikleri korkularına dayanıyor ki bu korku da ne kadar tanımsız ve çağdaş ruhla uygunluk göstermeyen bir zorlama birlik oluşturduklarıdır. Bu açıdan Kürt Ulusal Hareketi’nin gücü, kendinde olan bir halk hareketi, becerikli ve içten bir liderlik, Kemalizm’in kökünün çürütülmesi için en değerli sebeptir. Emin bir şekilde Müslümanlar da çok büyük iş yapabilir ve Kemalizm’in direğini kırabilirler. O zaman da Kürtler kendilerinde olmalı. Milliyetçi Türk Müslüman kardeşlerinin ya da Türkiye’yi yöneten başka her gücün elinde kurban yapılmamalı ve olmamalı da.

Said VEROJ